شرح نامه ۲

زمینه‌شناسی نامه ۲:

این نامه یکى از نامه‏ هاى امیر المومنین (ع) به مردم کوفه است که حضرت بعد از فتح بصره خطاب به آنان نوشتند. ظاهرا مردم کوفه که در جنگ جمل حضور داشتند به شهر خود مراجعت کرده بودند و امام برای سر و سامان دادن اوضاع بصره که شهری جنگ زده بود مدتی در این شهر توقف داشتند. این نامه، نامه ای تشکرآمیز به مردم کوفه است که حضرت در آن از خدمات آنان قدردانی کرده اند.

وَ جَزَاکُمُ اَللَّهُ مِنْ أَهْلِ مِصْرٍ عَنْ أَهْلِ بَیْتِ نَبِیِّکُمْ أَحْسَنَ مَا یَجْزِی اَلْعَامِلِینَ بِطَاعَتِهِ وَ اَلشَّاکِرِینَ لِنِعْمَتِهِ فَقَدْ سَمِعْتُمْ وَ أَطَعْتُمْ وَ دُعِیتُمْ فَأَجَبْتُمْ

خداوند به شما که مردمى شهرنشین هستید، از ناحیه خاندان پیامبرتان بهترین پاداشى دهد که به عاملان و مطیعان خود و سپاسگزاران نعمتهایش عطا مى‏کند، زیرا که شنیدید و اطاعت کردید، و دعوت را پاسخ مثبت دادید.

وَ جَزَاکُمُ اَللَّهُ مِنْ أَهْلِ مِصْرٍ عَنْ أَهْلِ بَیْتِ نَبِیِّکُمْ، ای مردم، کوفه خداوند شما را از جانب اهل بیت پیغمبرتان پاداش دهد.

جزا به معنای مقابله است که هم شامل پاداش و هم تنبیه می‌شود. چنانچه در قرآن کریم هم آمده است: وَجَزَاهُم بِمَا صَبَرُوا جَنَّهً وَحَرِیرًا (سوره انسان، آیه۱۲) «به پاس آنکه صبر کردند، بهشت و پرنیان پاداششان داد.» وَ جَزَاء سَیِّئَهٍ سَیِّئَهٌ مِّثْلُهَا فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ لَا یُحِبُّ الظَّالِمِینَ (سوره شورى، آیه۴۰) «جزاى بدى‏، مانند آن‏، بدى است‏. پس هر که درگذرد و نیکوکارى کند، پاداش او بر عهده خداست‏. به راستى او ستمگران را دوست نمى‏دارد.»

اهل بیت پیامبر(ص) در سوره احزاب، آیه۳۳ نزدیکان پیامبر(ص) هستند. إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا. «خدا فقط مى‏ خواهد آلودگى را از شما خاندان پیامبر بزداید و شما را پاک و پاکیزه گرداند.»

أَحْسَنَ مَا یَجْزِی اَلْعَامِلِینَ بِطَاعَتِهِ وَ اَلشَّاکِرِینَ لِنِعْمَتِهِ، خداوند نیکوترین جزائی که به إطاعت کنندگان و سپاسگزاران نعمتش می‌دهد، به شما عطا کند.

فَقَدْ سَمِعْتُمْ وَ أَطَعْتُمْ وَ دُعِیتُمْ فَأَجَبْتُمْ، شما فرمان را شنیدید و اطاعت کردید، و به یاری دین خدا دعوت شدید و اجابت کردید.

امیر المومنین(ع) در این نامه و نامه قبل، از اهل کوفه تجلیلی فوق العاده کرده است. این در حالی است که در بین مردم معروف است که امام علی(ع) اهل کوفه را تنها مذمت کرده‌اند.

این تصور به این دلیل پیدا شده است که افراد توجه ندارند که سخنان اهل بیت(ع) هم شان نزول دارد با توجه به شرایط و زمان و مکان متفاوت ناسخ و منسوخ، عام و خاص، مطلق و مقید پیدامی‌کند.

زمانی که کوفیان بیشترین یاری و همراهی را با امام داشتند، امام از آنان تجلیل می‌کرد ولی زمانی که در یاری کردن امام و اسلام کوتاهی می‌کردند، حضرت آنان را مذمت می‌فرمود. تجلیل از کوفیان در دو موقعیت بسیار برجسته بود؛ یکی قبل از جنگ جمل یعنی زمانی که مردم کوفه به لشکر امام پیوستند. در این زمان اهالی شهر مکه، مدینه، بصره که از شهرهای مهم مسلمان نشین محسوب می‌شدند، از اجابت دعوت امام در همراهی برای جنگ جمل خودداری کردند، کوفیان تنها شهری بودند که دعوت امام(ع) را اجابت کرده و در محلی به نام ذی قار به ایشان پیوستند. امام(ع) در ذی‌قار برای کوفیان سخنرانی کرد فرمود: یَا أَهْلَ الْکُوفَهِ إِنَّکُمْ مِنْ أَکْرَمِ الْمُسْلِمِینَ وَ أَقْصَدِهِمْ تَقْوِیماً وَ أَعْدَلِهِمْ سُنَّهً وَ أَفْضَلِهِمْ سَهْماً فِی الْإِسْلَامِ وَ أَجْوَدِهِمْ فِی الْعَرَبِ مَرْکَباً وَ نِصَاباً أَنْتُمْ أَشَدُّ الْعَرَبِ وُدّاً لِلنَّبِیِّ (ص) وَ أَهْلِ بَیْتِه. (بحارالأنوار، ج۳۲، ص۱۱۵) «ای مردم کوفه شما گرامی‌ترین مسلمانان و پابرجاترین آنانید. در روش عادل‌ترین هستید و فضل شما در سهمی که از اسلام دارید بیش از دیگران است. در سوارکاری و نژاد بر دیگران برتری دارید. شدت علاقه شما به پیامبر(ص) و اهل بیت از دیگران افزون است.

مورد دیگر که امام از اهل کوفه تجلیل فرمودند همین نامه است که ضمن توضیح آنچه در جنگ جمل اتفاق افتاد، حضرت تعبیرهای فوق را در تشکر از اهل کوفه نوشتند و در انتها فرمودند: فنعم الإخوان و الأعوان على الحق أنتم و السلام علیکم و رحمه الله و برکاته. (الجمل، شیخ مفید، ص۴۰۵) «پس شما چه خوب برادران و یاورانی در راه حق هستید، سلام، رحمت و برکات خداوند بر شما باد.»

محمد نصر اصفهانی

نويسنده اين مباحث، از دانش آموختگان حوزه و دانشگاه بوده و در حوزه قرآن، نهج البلاغه، كلام جديد، اخلاق، تاريخ اسلام و سياست آثاري دارند.

مطالب مرتبط