انجیل امت مسلمان ۳

إِلَى اَلْمَوْلُودِ اَلْمُؤَمِّلِ مَا لاَ یُدْرِکُ، اَلسَّالِکِ سَبِیلَ مَنْ قَدْ هَلَکَ، غَرَضِ اَلْأَسْقَامِ، وَ رَهِینَهِ اَلْأَیَّامِ، وَ رَمِیَّهِ اَلْمَصَائِبِ، وَ عَبْدِ اَلدُّنْیَا، وَ تَاجِرِ اَلْغُرُورِ، وَ غَرِیمِ اَلْمَنَایَا، وَ أَسِیرِ اَلْمَوْتِ، وَ حَلِیفِ اَلْهُمُومِ، وَ قَرِینِ اَلْأَحْزَانِ، وَ نُصُبِ اَلْآفَاتِ، وَ صَرِیعِ اَلشَّهَوَاتِ، وَ خَلِیفَهِ اَلْأَمْوَاتِ.

به فرزند خود که آرزومند چیزى است که به دست نیاید، راهرو راه کسانى است که به هلاکت رسیده ‏اند و آماج بیماریهاست و گروگان گذشت روزگار. پسرى که تیرهاى مصائب به سوى او روان است، بنده دنیاست و سوداگر فریب، و وامدار مرگ و اسیر نیستى است و هم پیمان اندوه‏ها و همسر غمهاست، آماج آفات و زمین خورده شهوات و جانشین مردگان است.

اما درباره مخاطب و فرزند که نیازمند وصیت است:

اوّل: إِلَى اَلْمَوْلُودِ اَلْمُؤَمِّلِ مَا لاَ یُدْرِکُ: به فرزند خود که آرزومند چیزى است که به دست نیاید. همیشه آرزو با امید به رسیدن همراه است. امام می فرماید شما آرزومند چیزی هستید که به آن دسترسی ندارد.

هیچگاه انسان آرزوهایش به پایان نمی رسد. خواسته های انسان بی انتهاست و حد یقفی ندارد. این آرزوهای نامتناهی انسان را از سرنوشت محتوم خویش و آخرت غافل می کند. پیامبر(ص) فرموده است: یهرم ابن آدم و یبقی منه اثنان الحرص و و الامل. فرزند آدم پیر مى‏شود ولى دو خصلت در او مى‌ماند: آزمندى و آرزو.[۱] بى‏تردید عمر به سر مى‏آید بى‏آنکه این آرزوها برآورده شوند. امام، امکان رسیدن به یک یک به آرزوها را در عبارت‌های بعد منتفی اعلام می کند.

شاید هم این عبارت امام ضمنا اشاره به خلافت باشد و بخواهد پیشگویی کند و بگوید پسر آرزوی خلافت نداشته باش که به آن دسترسی نخواهی داشت. به قول خیام:

چون نیست زهر چه هست جز باد بدست/   چون هست بهرچه هست نقصان و شکست

انگار که هرچه هست در عالم نیست/پندار که هرچه نیست در عالم هست

دوّم: اَلسَّالِکِ سَبِیلَ مَنْ قَدْ هَلَکَ: راهرو راه کسانى است که به هلاکت رسیده ‏اند. همیشه انسان وقتی در راهی قرار می گیرد به این امید است که به مقصد برسد و با آن زندگی کند. امام می فرماید: شما راه همان کسانی را طی می کند که نابود شده اند و به مقصد و آرزو برآورده نشده مرده اند. این وضع را خیام بسیار خوب می دید که می گفت:

آنها که کهن شدند و اینها که نوند   هر کس بمراد خویش یک تک بدوند

این کهنه جهان بکس نماند باقی         رفتند و رویم دیگر آیند و روند

***

در کارگه کوزه‌گری رفتم دوش          یدم دو هزار کوزه گویا و خموش

ناگاه یکی کوزه برآورد خروش           کو کوزه‌گر و کوزه‌خر و کوزه فروش

سوّم: غَرَضِ اَلْأَسْقَامِ: اغراض و انگیزه های آدمی رسیدن به سلامت و لذت است ولی تو حقیقتا به منزله هدف، سیبل و نشانه‏اى هستی که مورد اصابت تیرهاى بیماریهاست.

چهارم: وَ رَهِینَهِ اَلْأَیَّامِ: به کسی که آماج بیماریهاست. یکی از آرزوهای انسان رهایی و آزادی است ولی بر خلاف این آرزو آدمی اسیر و زندانی و گروگان روزگار است. گروگان در اختیار و اسیر گرودار است. حوادث و شرایط اجتماعی انسان را اسیر خود می کند به طوری که آنگونه که می خواست زندگی پیش نمی رود. امام حسن(ع) می خواهد که حکومت را در دست داشته باشد ولی شرایط او را مجبور می کند آن را واگذار کند.

پنجم: ، وَ رَمِیَّهِ اَلْمَصَائِبِ: و گروگان گذشت روزگار. این عبارت مثل عبارت غرض الأسقام است. شما سیبل مصیبت هستید. فرزند من هدف تیرهاى شداید و مصیبتهاست. چنانچه حسن و حسین و همه آدمیان به نحوی گرفتار آن هستند.

ششم: وَ عَبْدِ اَلدُّنْیَا: بنده دنیاست. لفظ عبد مستعار است، زیرا که طالب دنیا در حقیقت مطیع دنیا و کارگزار اوست، همچنان که بنده، فرمانبردار و کارگر مولاى خویش است. بشر دوست دارد دنیا را در خدمت داشته باشد ولی دنیا او را در خدمت خود می گیرد و او بسیار خوشحال است. به قول اریک فروم در کتاب « گریز از آزادی» عجیب است که انسانی که دم از آزادی خواهی می زند به شدت از آزادی خود گریزان است.

وقتی که کسی بندۀ مطلوب خود شد دیگر  مالک خود نیست بلکه مطلوب او مالک وی است. به قول مولانا در داستان کنیز و پادشاه در اول دفتر اول:

یک کنیزک دید شَه بر شاه راه

شد غلام آن کنیزک، پادشاه

زمانی که کنیزک بیمار شد و او حکیمی را دید تا کنیز را مداوا کند گفت:

گفت معشوقم تو بودَستی نه آن

لیک کار از کار خیزد در جهان

ای مرا تو مصطفی، من چون عُمَر

از برای خدمتت بندم کمر

بنابراین اگر مطلوب او پول باشد پول مالک است و او بنده پول، اگر مطلوب قدرت باشد قدرت مالک است و فرمان می دهد که چه کن تا به من برسی، اگر مطلوب شهرت باشد شهرت فرمانرواست که برای رسیدن به شهرت و مورد توجه قرار گرفتن باید چه کرد و اگر مطلوب شهوت باشد، شهوت است که معلوم می کند که چه باید کرد. به قول اریک فروم در کتاب « انسان برای خویشتن» در حالت های یاد شده انسان برای خویشتن زندگی نمی کند برای دیگری زندگی می کند. او نمی تواند برای خود کاری کند همیشه به نفع دیگری عمل می کند.

به تعبیر امام حسین(ع): ألناس عبید الدنیا و الدین لعق علی ألسنتهم یحوطونه ما درّت معائشهم فإذا محصّوا بالبلاء قلّ الدیّانون.

وقت خشم و وقت شهوت مرد کو

طالب مردى دوانم کو به کو

کو در این دو حال مردى در جهان

تا فداى او کنم امروز جان‏

هفتم: وَ تَاجِرِ اَلْغُرُورِ: سوداگر فریب است. غرور هر امر غیر واقهی است و تاجر غرور امر غیر واقعی را دست به دست می کند. سرمایه انسان استعدادها و عمر اوست، متاعی که دنبال آن است تا آن را به دست آورد دنیاست. دنیایی که حقیقت آن هلاکت و نیستی باشد، شخصی را به تاجر هلاکت و نیستی تبدیل کند جز باد بدست نخواهد آورد. تو را از کسب و کار حقیقى و جاودانه باز می دارد. به قول حافظ:

بادت به دست باشد اگر دل نَهی به هیچ

در معرضی که تخت سلیمان رود به باد

هشتم: وَ غَرِیمِ اَلْمَنَایَا: وامدار مرگ است. به اعتبار اینکه هر فرد بشر همچون مسافرى است، لفظ غریم کنایه از انسانی است که اجل همچون طلبکارى در پى بدهکار خود است.

آن قصر که جمشید در او جام گرفت/ آهو بچه کرد و شیر آرام گرفت

بهرام که گور می‌گرفتی همه عمر /  دیدی که چگونه گور بهرام گرفت

نهم: وَ أَسِیرِ اَلْمَوْتِ: اسیر نیستى است.  لفظ اسیر را استعاره گرفته شده است به لحاظ تسلیم بودن او به مرگ و خلاصى نداشتن از آن.

دهم: وَ حَلِیفِ اَلْهُمُومِ: هم پیمان اندوه‏ها هم قسم و همدم غمهاست. دو هم‏پیمان از یکدیگر جدا نمى‏شوند.

یازدهم: وَ قَرِینِ اَلْأَحْزَانِ: همسر غمهاست. الفاظ حلیف و قرین را استعاره آورده است به اعتبار انفکاک ناپذیرى او از غم و اندوهها همان طورى که خیام نامیدانه می سراید:

چون حاصل آدمی در این شورستان/جز خوردن غصه نیست تا کندن جان

خرم دل آنکه زین جهان زود برفت/و آسوده کسی که خود نیامد به جهان

دوازدهم: وَ نُصُبِ اَلْآفَاتِ: مثل و رمیّه المصائب، است. یعنى در معرض آفتهاست

چون چرخ بکام یک خردمند نگشت/خواهی تو فلک هفت شمر خواهی هشت

چون باید مرد و آرزوها همه هشت/ چه مور خورد بگور و چه گرگ بدشت

سیزدهم: وَ صَرِیعِ اَلشَّهَوَاتِ: زمین خورده شهوات است. کلمه صریع استعاره آورده شده است به جهت مغلوب و مقهور بودن او در دست هواى نفس همچون قتیل به معناى مقتول.

چهاردهم: وَ خَلِیفَهِ اَلْأَمْوَاتِ: جانشین مردگان است. در این عبارت با یادآورى مرگ ایجاد نفرت از دنیا مى‏فرماید ، زیرا که جانشین مردگان در معرض پیوستن به آنهاست. انسان مجبور است در مقابل مرگ سپر اندازد.

مرگ در طول تاریخ مهمترین مسئله بشریت بوده است. به همین جهت امیر المومنین به مسئله مرگ تکیه کرده است. مرگ تنها چیزی که انسان نمی تواند با آن مقابله کند و در مقابل آن ذلیل است. به قول شوپنهاور(۱۸۱۵) و تالستوی(۱۸۸۶) پدیده مرگ آدمی را مجبور به تامل در مورد معنای زندگی می کند.[۲]


[۱] خصال صدوق، ص۱۰۶

[۲] نقد و نظر، معنای زندگی، سوزان ولف، محمد علی عبد اللهی، شماره ۳۹-۴۰، ص۳۱

محمد نصر اصفهانی

نويسنده اين مباحث، از دانش آموختگان حوزه و دانشگاه بوده و در حوزه قرآن، نهج البلاغه، كلام جديد، اخلاق، تاريخ اسلام و سياست آثاري دارند.

مطالب مرتبط